Wanda Rutkiewicz — pierwsza Polka na Mount Everest

Wanda Rutkiewicz zostawiła po sobie dorobek, który sprawia kłopot każdemu, kto próbuje go opisać uczciwie. Listy rekordów — pierwsza Polka na Evereście, pierwsza Europejka na tej górze, pierwsza Polka na K2 — są faktami, ale traktowane w izolacji budują obraz pomnika zamiast człowieka. Była pierwsza w wielu rzeczach, ale była też postacią złożoną, wymagającą, często trudną dla partnerów i środowiska. Rozumienie jej dziedzictwa wymaga obu tych warstw naraz.

Pochodzenie i początki w górach

Urodziła się w 1943 roku w Płungianach na Litwie, w rodzinie polskiej. Wojenne lata dzieciństwa spędzone w przesiedleniach ukształtowały charakter, który w dorosłym życiu objawiał się jako zdolność do przetrwania w warunkach, w których inni rezygnowali. Wykształcenie zdobyła na Politechnice Wrocławskiej, gdzie uzyskała dyplom inżyniera elektryka — co środowisko alpinistyczne wspominało jako dowód na to, że łączyła precyzję analityczną z wytrzymałością fizyczną.

Pierwsze poważne wejścia techniczne w Tatrach i Alpach należały do lat sześćdziesiątych. Środowisko taternickie tamtego okresu było środowiskiem przede wszystkim męskim — obecność kobiety na trudnych drogach była tolerowana, ale rzadko traktowana jako oczywistość. Rutkiewicz pracowała w tym systemie z determinacją, która nie pozostawiała miejsca na dyskusję o wyjątkach. Była dobra. Była lepiej przygotowana od wielu mężczyzn w swoim środowisku. I konsekwentnie tego dowodziła, nie przez deklaracje, lecz przez kolejne przejście.

Stopniowe wchodzenie w struktury Polskiego Związku Alpinizmu dawało dostęp do wypraw zagranicznych — ale i tutaj kobieta musiała pracować dwa razy tak ciężko, żeby uzyskać to samo, co mężczyzna z porównywalnym dorobkiem. Rutkiewicz nie komentowała tego głośno. Po prostu kumulowała dorobek i robiła swoje.

Eiger, Everest i K2 — najważniejsze drogi

W 1973 roku Rutkiewicz znalazła się w kobiecym zespole, który przeszedł północną ścianę Eigeru — jedną z najtrudniejszych i najbardziej niebezpiecznych dróg w Alpach. Towarzyszyły jej Anna Czerwińska i Halina Krüger-Syrokomska. To wejście jako pierwsze polskie kobiece przejście „Mordściany” miało znaczenie symboliczne — Eiger był wówczas miarą poważnej wspinaczki, nie tylko alpejskim trofeum. Ukończyć tę ścianę to było coś, co środowisko po obu stronach żelaznej kurtyny traktowało poważnie.

Pięć lat później, w październiku 1978 roku, Wanda Rutkiewicz stanęła na szczycie Mount Everestu. Była trzecią kobietą na świecie, która tego dokonała, i pierwszą Europejką. Data wejścia zbiegła się zbieżnością, którą odnotowały polskie media: dzień zakończenia konklawe, które wybrało Jana Pawła II na papieża. W Polsce, w gorącej atmosferze jesieni 1978 roku, te dwa zdarzenia funkcjonowały razem w zbiorowej pamięci — co Rutkiewicz przyjmowała z mieszanymi uczuciami, bo wolała być zapamiętana jako himalaistka, nie jako ikona polityczna.

Wejście odbyło się w ramach wyprawy zachodnioniemieckiej pod kierownictwem Karla Herrligkoffera. Rutkiewicz była jedyną kobietą w tej ekspedycji i jedyną uczestniczką, która osiągnęła szczyt — Reinhold Messner i Peter Habeler weszli na Everest bez tlenu kilka miesięcy wcześniej, wiosną tego samego roku, ale to wyprawy jesienne miały własną dynamikę i własny skład. Dla Rutkiewicz był to szczyt, który otwierał nowy etap — ale też narzucał nową skalę oczekiwań, bo zostać trzecią kobietą na Evereście oznaczało, że każdy następny cel będzie mierzony dokładnie tą miarą.

Rok 1986 na K2 był jednym z najtragiczniejszych sezonów w historii tej góry. Zginęło wówczas trzynaście osób — zarówno w katastrofach pogodowych, jak i w wypadkach na różnych drogach. Rutkiewicz weszła na szczyt 23 czerwca, jako pierwsza kobieta i pierwsza Polka. Podczas tej samej wyprawy zginęła para alpinistów francuskich — Liliane i Maurice Barrard — którzy wchodzili w tym samym dniu. Liliane Barrard stała się pierwszą kobietą na K2, wchodząc kilka godzin przed Rutkiewicz, i zginęła na zejściu. Rutkiewicz wróciła. To zderzenie sukcesu i tragedii w tym samym oknie czasowym rzucało cień na każdą celebrację. Rutkiewicz była tego świadoma i nie szukała prostego triumfu w opowieściach o K2.

W kolejnych latach dorobek rosł: Sziszapangma, Gasherbrum II, inne ośmiotysięczniki. Pod koniec lat osiemdziesiątych Rutkiewicz ogłosiła projekt „Karawana Snów” — ambitny plan zdobycia ośmiu ośmiotysięczników w jednym roku kalendarzowym. Projekt był odważniejszy niż jakikolwiek wcześniejszy plan w jej karierze i spotkał się ze zróżnicowaną oceną środowiska: niektórzy widzieli w nim potwierdzenie klasy, inni — objaw hazardu, który przekracza granicę racjonalnej kalkulacji ryzyka. Rzecz jasna, nie był to plan bez precedensu w sensie ambitnych serii himalaistycznych, ale skala kompresji czasowej i logistycznej była bezprecedensowa.

Styl i charakter

Rutkiewicz była wymagająca — wobec siebie przede wszystkim, ale też wobec partnerów. Środowisko alpinistyczne zapamiętało ją jako osobę, która nie akceptowała kompromisów w kwestii celu i potrafiła wywierać presję tam, gdzie inni odpuszczali. To generowało konflikty: relacje z partnerami z wypraw bywały napięte, decyzje podejmowane przez nią były czasem kwestionowane przez osoby, które tę presję odczuwały na własnej skórze.

Jednocześnie była kimś, kto otwierał drogę dla kolejnych kobiet w himalaizmie — nie przez deklaracje, ale przez robienie rzeczy, które wcześniej były zarezerwowane dla mężczyzn. Anna Czerwińska, Krystyna Palmowska, inne alpinistki, które wchodziły na ośmiotysięczniki w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, budowały swój dorobek w środowisku, które Rutkiewicz częściowo ukształtowała — nie jako mentor, ale jako fakt, który zmieniał pole możliwości.

Jej relacje z mediami i opinią publiczną były skomplikowane. Była twarzą polskiego himalaizmu dla przeciętnego czytelnika gazety — ikoną, której nie zawsze odpowiadała ta rola. Wolała konkretną górę od wywiadu, konkretne wejście od opowieści o poprzednim. Publiczność chciała historii; ona miała następne szczyty do zdobycia i patrzyła w rozkład ekspedycji, nie w prospekty promocyjne.

Zdjęcia z tamtego okresu pokazują kobietę skupioną, z twarzą człowieka, który jest myślami gdzie indziej niż przed obiektywem. Nie kokieterię eksperta. Nie pokorę celebryty. Po prostu ktoś, kto ma plan i chce jak najszybciej do niego wrócić.

Dziedzictwo

W maju 1992 roku Rutkiewicz weszła na Kanczendzongę w ramach kolejnego etapu „Karawany Snów”. Ostatni kontakt z nią pochodzi z wysokości około 8200 metrów. Co wydarzyło się powyżej, nie wiadomo — ciała nie odnaleziono. Miała wówczas czterdzieści dziewięć lat.

Zaginięcie na Kanczendzondzee domknęło biografię w sposób, który w himalaizmie nie jest wyjątkowy, ale pozostaje trudny do przyjęcia — bez ciała, bez pewności, bez momentu, który można by nazwać końcem. Środowisko radziło sobie z tym na różne sposoby: część uznała, że po prostu wróciła do gór, skąd przyszła, i taki los był spójny z tym, jak żyła.

Jej dorobek obejmuje osiem ośmiotysięczników — tyle udało się zdobyć przed zaginięciem. Korona Himalajów pozostała nieukończona. To, paradoksalnie, wpisuje się w pewien wzorzec jej kariery: przerywana w miejscu, gdy projekt był jeszcze w toku, bez triumfalnego zamknięcia. Czy zdobyłaby Koronę, gdyby przeżyła? Prawdopodobnie tak — ale to spekulacja, a nie historia.

Wanda Rutkiewicz jest dziś częścią narracji o polskim himalaizmie złotej epoki — lat siedemdziesiątych, osiemdziesiątych, kiedy polscy wspinacze dyktowali warunki wyścigu na ośmiotysięcznikach. W tej narracji jest postacią niezbędną, ale i osobną: nie pasowała do prostego opisu, nie dała się zredukować do roli symbolicznej i za życia aktywnie opierała się próbom czynienia z siebie czegokolwiek innego niż himalaistka. To może być najdokładniejszy jej portret, jaki można sporządzić.

Po zaginięciu Rutkiewicz pytania o to, co mogła jeszcze osiągnąć, przez jakiś czas funkcjonowały w środowiskowych rozmowach. Ale z czasem te pytania ustąpiły miejsca temu, co zostało: ośmiu ośmiotysięcznikom, Eigerowi 1973, Everestowi 1978, K2 1986. To jest faktyczny dorobek — nie spekulacja o tym, co mogłoby być, lecz to, co naprawdę się wydarzyło. I ten dorobek, oceniany sam w sobie, bez porównań i bez kontekstu płciowego, należy do najsolidniejszych w historii polskiego himalaizmu.

Dla kolejnych pokoleń alpinistek Rutkiewicz była dowodem na to, że wysokie góry nie mają płci. Nie była ikoną, bo ikonę można zamknąć w ramce i powiesić na ścianie. Była poprzedniczką — i to różnica, którą środowisko alpinistyczne rozumie lepiej niż jakakolwiek zewnętrzna narracja.

Dziś jej imię nosi kilka nagród i inicjatyw w środowisku wspinaczkowym. To forma uznania, której sama pewnie by nie poszukiwała, bo za życia bardziej interesowały ją szczyty niż wyróżnienia. Ale jako zapis zbiorowej pamięci środowiska te gesty mają sens — przypominają, że pewne dokonania zasługują na coś więcej niż tylko odniesienie w przypisach historycznych.

Dla historyka alpinizmu Wanda Rutkiewicz jest przypadkiem, w którym trudno trzymać się prostych kategorii. Ani hagiografia, ani kronika sensacji nie oddają jej sprawiedliwości. Jej życie było zbyt wypełnione konkretnymi decyzjami — wyruszam, wracam, próbuję znowu, nie rezygnuję — żeby można je było opowiedzieć jednym zdaniem. Być może właśnie dlatego powraca jako temat w rozmowach środowiskowych: bo pytania, które zadaje jej historia, są pytaniami, które alpinizm zadaje sobie o każdym kolejnym projekcie.